SPECIAL ASSIGNMENT 1

Handbook of media literacy

Perception and the news paper page: Critical analysis

Στο εγχειρίδιο εξετάζεται ο σχεδιασμός της εφημερίδας και η σχέση του με την ανθρώπινη αντίληψη. Πιο συγκεκριμένα ο Ken Smith εξηγεί μια μέθοδο μέσω της οποίας θα μπορούσε πρακτικά να ερευνηθεί το πόσο ο σχεδιασμός μιας εφημερίδας ακολουθεί τις αρχές της οπτικής οργάνωσης, γνωστή ως θεωρία Gestalt. Η ανάλυση του Smith βασίζεται στη θεωρία ότι οι άνθρωποι έχουν μια υποσυνείδητη τάση να συνδυάζουν τις οπτικές πληροφορίες. Ειδικότερα, η συγκεκριμένη τεχνική εξηγεί βασικές αρχές με τις οποίες μπορεί να επιτευχθεί η οπτική κατηγοριοποίηση κατά τρόπον τέτοιο ώστε από την πρώτη κιόλας ματιά και προτού καν ο αναγνώστης διαβάσει την είδηση να αναγνωρίσει τη σειρά, τη βαρύτητα και τη σπουδαιότητα της  από τον τρόπο με τον οποίο έχει «στηθεί» πάνω στην εφημερίδα.

Συγκεκριμένα γίνεται αναφορά σε έξι βασικούς  άξονες, την ομοιομορφία, την εγγύτητα όπου τα αντικείμενα κατηγοριοποιούνται σε σχέση με την απόσταση που έχουν το ένα με το άλλο, τη συνέχεια η οποία βασίζεται στην άποψη ότι οι αναγνώστες τείνουν να εκλαμβάνουν την απόσταση ανάμεσα στα αντικείμενα ως σχηματικές γραμμές, τη δυνατότητα που έχει ο εγκέφαλος να συμπληρώνει και να κατανοεί ελλειπής ή κομμένες εικόνες , την τοποθέτηση της εικόνας σε σχέση με το φόντο, τη συμμετρία και τον ισομορφισμό και έναν έβδομο άξονα ο οποίος με τον καιρό αποδυναμώθηκε τη χρήση δηλαδή οπτικών μέσων τα οποία βοηθούν στην απόδοση αισθήσεων που δεν μπορούν να αποτυπωθούν στο χαρτί, όπως η γεύση, η όσφρηση κ.τ.λ.

Εν συνεχεία εξετάζει την εφαρμογή των παραπάνω τεχνικών στο στήσιμο των πρωτοσέλιδων των εφημερίδων κάνοντας διαχωρισμό σε τρία διαφορετικά στυλ, το οριζόντιο, το κάθετο και το σύγχρονο εξηγώντας το μοντέλο το οποίο χρησιμοποιείται για τον σχεδιασμό των πρωτοσέλιδων σε σχέση πάντα με τη θεωρία Gestalt. Παράλληλα γίνεται αναφορά στο κυρίως σώμα της εφημερίδας,τους τίτλους,τις φωτογραφίες και στη χρήση γραφικών που θα καταστήσουν την εφημερίδα οπτικά σωστότερη και προσιτή στον αναγνώστη.  

Πως η θεωρία μπορεί να βοηθήσει στην κατανόηση της πρακτικής

Η συγκεκριμένη θεωρία θα μπορούσε να αποτελέσει ένα δυνατό όπλο στα χέρια των αρχισυντακτών αλλά και των διευθυντών μιας εφημερίδας κυρίως όμως των δημοσιογράφων που κάλλιστα θα μπορούσαν να εκμεταλλευτούν τις «δυνάμεις» της θεωρίας για να οπτικοποιήσουν την είδησή τους, να την φανταστούν τυπωμένη προτού την γράψουν, ώστε να καταστήσουν το προϊόν ελκυστικότερο προς τον αναγνώστη και να μεγιστοποιήσουν το αποτέλεσμα ακολουθώντας τους βασικούς αυτούς κανόνες.

Η αλήθεια βέβαια είναι ότι στη συγκεκριμένη περίπτωση η θεωρία gestalt έχει ένα μάλλον παρακολουθηματικό ρόλο στις εξελίξεις, αφού οι όποιες αλλαγές στο lay out των εφημερίδων και ειδικότερα των πρώτων σελίδων προηγήθηκαν της θεωρίας.  Θα πρέπει βέβαια να σημειώσουμε τις εντελώς διαφορετικές συνθήκες που επικρατούσαν την περίοδο που γράφτηκε η συγκεκριμένη μελέτη όταν δηλαδή  σχεδόν οι περισσότερες εφημερίδες εκδίδονταν σε μεγάλο σχήμα, κρατούσαν παραδοσιακά στοιχεία, όπως κατά κύριο λόγο η μεγάλη αρθογραφία στο πρωτοσέλιδο, οι μεγάλοι τίτλοι και η ύπαρξη μιας ή το πολύ δύο φωτογραφιών,σε αντίθεση με την σημερινή ελληνική πραγματικότητα. Σήμερα οι περισσότερες εφημερίδες έχουν εγκαταλείψει το κείμενο από την πρώτη σελίδα και από τις εσωτερικές, εκδίδονται στην πλειοψηφία τους σε σχήμα  tabloid ή ενδιάμεσο και προσπαθούν να αντιγράψουν το μοτίβο του Βρετανικού τύπου, όπου η εικόνα, τα γραφήματα, οι ενθέσεις και γενικά η γραφιστική έχουν κυριαρχήσει.  

Εάν θα μπορούσαμε να αποδώσουμε ελεύθερα τον όρο gestalt θεωρώ ότι θα μπορούσε να χαρακτηριστεί ως η προσπάθεια της βιομηχανίας του έντυπου Τύπου να κεντρίσει την όραση και τις άλλες αισθήσεις των αναγνωστών για να  κάνει το προϊόν ελκυστικότερο. Άρα υπ’ αυτή την έννοια, η θεωρία του gestalt, απλά εξηγεί και δεν οριοθετεί την επίδρασή της  στις εφημερίδες. Βέβαια, εδώ υπάρχει και ο αντίλογος. Διότι δεν είναι λίγοι εκείνοι που συνεχίζουν να επιμένουν ότι  αυτό που κάνει μια εφημερίδα να ξεχωρίζει δεν είναι απαραίτητα η εικόνα της αλλά κυρίως το περιεχόμενο της. Μια πολύ καλά στημένη εφημερίδα, που ακολουθεί κατά γράμμα τη θεωρία gestalt δεν είναι απαραίτητα καλή εφημερίδα, αλλά απλά καλαίσθητη.

Το σίγουρο είναι ότι η θεωρία gestalt  κωδικοποιεί μερικούς βασικούς κανόνες αισθητικής που συνδέονται με την ανθρώπινη αντίληψη και δίνει τη δυνατότητα σε μια εφημερίδα να «εκπαιδεύσει» τους αναγνώστες της με το ύφος και το σχεδιασμό που ακολουθεί για να δώσει χαρακτήρα στο έντυπο. Έτσι ακόμα και χωρίς να χρειάζεται ο αναγνώστης να βλέπει τον τίτλο, ακόμα και αν βρίσκεται σε απόσταση για να διαβάσει τα θέματα ή να δει τις φωτογραφίες, θα είναι σίγουρος για ποια εφημερίδα πρόκειται  και θα την αναζητήσει.